Rozdział 5: Fonem a głoska

Fonetyka[1] jest działem językoznawstwa zajmującym się badaniem dźwiękowej strony języka, dlatego słuch fonematyczny służy do prawidłowego odróżniania i identyfikowania głosek i za tę funkcję odpowiada kora słuchowa. Kora wzrokowa zaś umożliwia poprawnie odczytywać i rozumieć pisane wypowiedzi. Organy słuchu i wzroku są od siebie zależne, chociaż, jeżeli zabraknie jednego z nich, drugi „przyjmuje” jego funkcje.
Wiadomą jest rzeczą, że najmniejszym elementem formy dźwiękowej wyrazu jest głoska.
Opis głosek polega na wymienianiu narządów mowy, które biorą udział w ich wytwarzaniu, oraz na charakterystyce ruchów artykulacyjnych.
Każda głoska ma odrębną artykulację oraz brzmienie (efekt akustyczny) np. głoska [p] jest[2]:

bezdźwięczna – przy jej wymowie wiązadła głosowe nie są napięte i nie wydają dźwięku;

• ustna – wlot do jamy nosowej jest zamknięty przez podniebienie miękkie
• twarda – przy jej wymowie język jest obniżony do pozycji neutralnej (środek języka jest w poziomie);
• zwarta (zwarto-wybuchowa) – aby ją wymówić trzeba zacisnąć wargi i rozchylić tak, aby powstał wybuch sprężonego powietrza;
• wargowa – przy jej wymawianiu biorą udział wargi.

Każda głoska ma również cechy istotne (np. spółgłoska [p] ma: ustność, zwartość, bezdźwięczność, wargowość), a wymawianie tych cech jest podaniem definicji danej głoski.
Definicje tworzą modele głosek czyli fonemy. „Na fonem można patrzeć jak na zespół cech dystynktywnych głoski…”[3]
Cecha dystynktywna głoski pozwala ją rozróżnić w danym wyrazie np. głoska dźwięczna [b] i bezdźwięczna [p]: bal – pal.
W zapisie fonetycznym wygląda następująco: [ḍžewo] : [drewno].[4]W tym zapisie występuje [ḍ ]- wymawiane dziąsłowo i [d] wymawiane zębowo (patrz tabelka 1).
Fonemy należą do systemu gramatycznego danego języka i stanowią system fonologiczny – zespół fonemów powiązanych ze sobą związkami podobieństwa i różnicy.
Podobieństwa fonemów tworzą grupy fonologiczne np. ustne, nosowe i szczelinowe. Różnice między fonemami nazywają się opozycjami[5]:

Opozycja prywatna

• Formy dźwięczne i bezdźwięczne fonemów np. w wyrazach: sad, zad. [zat] : [sat] ; [z] : [s]*
• Ciąg fonemów twardych i miękkich np. piasek, pasek : : [pasek]; [p’]:[p]
  ( – czytaj pjasek)[6]
• Fonemy ustne (np. [u], [e]) i nosowe ( [ą] czytaj „ą”, [ę] czytaj ę) w wyrazach: wóz, wąs, występują oboczności np. [vus] : [vąs] [u]:[ą], węch, weź [vęx]:[veś] [ę]:[e]

Opozycja równorzędna

Ma miejsce w czasie realizacji różnych fonemów, ale jedna cecha jest wspólna np.[b], [k], występują w różnych miejscach artykulacji. Spółgłoska [b] wymawiana jest dwuwargowo, a [k] realizowana tylnojęzykowo, ale obie są zwarte.

Opozycja stopniowa

Fonemy opozycyjne mają tę samą cechę, ale występuje ona w różnym nasileniu np. [o], [u]. Obie samogłoski są ustne, tylko język przy realizacji [u] jest mniej cofnięty niż przy wymawianiu [o].[7]

Fonemy same nie mają znaczenia, ale wchodzą w skład najmniejszych cząstek znaczeniowych i gramatycznych – morfemów słowotwórczych i fleksyjnych. W ten sposób decydują o znaczeniu wyrazów i ich funkcji w wypowiedziach.
„Fonetyczne różnice między głoskami zapisuje się za pomocą alfabetu fonetycznego”[8]. W tabeli nr 1 przedstawiam charakterystykę spółgłosek razem z ich zapisem fonetycznym, a na rysunku nr 1 charakterystykę samogłosek. Zawarte są w nich  również miejsce i sposób realizacji danych głosek.

rysunek 1**

Owa charakterystyka głosek pomoże Państwu prawidłowo korygować wymowę Waszego dziecka.

[1] E. Skorek, Z logopedią na ty, Impuls, Kraków 2002, s. 72

[2] Tamże, s. 121

[3] T. Gałkowski i G. Jastrzębska (red.), logopedia, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 1999, s.28

[4] Tamże, s. 28 – 29

[5] E. Skorek, Z logopedią na ty, Impuls, Kraków 2002, s. 117-118

[6] I. Styczek, Logopedia, PWN, Warszawa 1983, s. 21

[7] E. M. Skorek, Samogłoski, Impuls, Kraków 2000, s.17

[8] T. Gałkowski i G. Jastrzębska (red.), logopedia, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 1999, s.29

*[spółgłoski  dźwięczne m.in. tracą dźwięczność na końcu wyrazu ( w wygłosie) T. Gałkowski i G. Jastrzębska (red.), logopedia, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 1999, s.28]

Autor: Maria Kieś #logopedaonline