Sztuka mówienia jest nauką trudną, ale nie żmudną i opiera się na rozwoju centralnego układu nerwowego. W okresie melodii (przedjęzykowym) mały człowiek od urodzenia poznaje otoczenie wszystkimi zmysłami i jego rozwój jest na poziomie sensoryczno-motorycznym. Uśmiecha się, gdy słyszy ukochane osoby i całym sobą chce okazać im swoje zadowolenie. Krzykiem zaś oznajmia głód, wszelkie niewygody, ból, senność i chęć do zabawy. Krzyk ma różne zabarwienia, intonacje i dynamikę np. ciągły o wysokich tonach informuje o głodzie, bardziej niski o senności, kwilenie – o chęci widzenia kogoś itp. Oczywiście, że u każdego dziecka dany krzyk jest inny, ale intencje te same, ten rodzaj komunikacji dziecka utrzymuje się do trzeciego miesiąca życia. W tym okresie dzieci słyszące i niesłyszące, z upośledzeniem umysłowym i z normą intelektualną krzyczą i zaczynają głużyć. Głużenie może pojawić się w 2. miesiącu życia – polega na nieświadomym wydawaniu dźwięków, są to najczęściej odgłosy gardłowe, przybliżone do głosek tylnojęzykowych [np. g, h], mogą one łączyć się z samogłoskami. Zdarza się, że niemowlę posługuje się dźwiękami głosek przedniojęzykowymi np. (la, no). Maleństwu nie obce jest wydawanie przeróżnych odgłosów od postękiwania do wzdychania, a szczególnie chętnie przedłuża niektóre głoskopodobne dźwięki. Następnym krokiem milowym w rozwoju mowy małego człowieka jest gaworzenie. Niemowlę świadomie powtarza zasłyszane dźwięki, zaczyna bawić się głosem. U dziecka występuje również samonaśladownictwo, które polega na powtarzaniu swoich odgłosów. Gaworzenie przypada na okres powyżej czwartego miesiąca życia. Powyższy etap rozwoju mowy występuje u dzieci słyszących. Dzieci niesłyszące nie gaworzą, a z uszkodzonym CUN mogą nie naśladować swojego głosu. Pojawiają się głoski „p”, „b”, „m” (spółgłoski prymarne), w piątym miesiącu łączy spółgłoski prymarne z samogłoskami i pojawiają się nowe głoski „t”, „g”, „d”.

Dziecko od ósmego miesiąca życia zaczyna powtarzać zasłyszane słowa. Ten etap rozwoju mowy nazwany został echolalią – mały człowiek bawi się głosem podobnie jak papużka, która powtarza zasłyszane odgłosy. W dalszym ciągu dziecko nie rozumie tego co mówi, ale rozumie słowa nacechowane emocjami (np. czułością). Skojarzenia danego wyrazu z przedmiotem i z działaniem następuje w dziesiątym miesiącu, jest to okres wyrazu, który może trwać do 20. miesiąca życia. W tym okresie dziecko rozumie wypowiedzi innych osób i pomału zaczyna odkrywać właściwości swojej mowy, np. woła „mama” i pojawia się ukochana osoba. Dzieci autystyczne nie rozróżniają najbliższych osób jako „takich samych”, nie potrafią również zatrzymać wzroku na konkretnym przedmiocie wskazywanym przez inną osobę [J. Cieszyńska, M. Korendo, Wczesna Interwencja terapeutyczna, Wydawnictwo Edukacyjne, Kraków 2007, str.166]. Roczne dziecko, które ma zaburzony proces rozwojowy, może być na etapie gaworzenia. Trzeba jednak pamiętać, że u dzieci w normie rozwojowej nadal dominuje jednak zasób słownictwa czynnego (powtarzanie wyrazów bez zrozumienia). Dziecko w dalszym ciągu porozumiewa się z otoczeniem w 80% dzięki wykonywanym gestom i cechom prozodycznych mowy tzn. melodii, akcentu, natężeniu, głośności, etc. Maluch w wieku dwunastu miesięcy zaczyna reagować na swoje imię i imiona ludzi z najbliższego otoczenia. Z tym przełomowym wydarzeniem łączy się fakt rozumienia prostych poleceń związanych z aktualną sytuacją np. „Mateuszu daj piłkę” lub „Mateuszu przynieś misia”. Pod koniec pierwszego roku życia dziecko potrafi uświadomić sobie związek wyrazu z danym przedmiotem. Rodzi się w dziecku myślenie przedoperacyjne, dzięki niemu umie wytworzyć sobie pojęcie danej rzeczy na podstawie znanej mu sytuacji np. „Lala, to ta zabawka, która śpi u mnie w łóżku”. W ten sposób wszystkie zabawki podobne do tej jednej są lalkami. Myślenie przedoperacyjne wytwarza u małego człowieka potrzebę komunikowania się słowem tak, że jeden wyraz zastępuje całe zdanie np. wskazuje na misia i mówi „Miś” (Miś siedzi na krześle). Okres wyrazu to również moment mowy spontanicznej, w której dziecko przedstawia swoje uczucia i stany fizjologiczne np. „Au” (mamo, boli). U dzieci z zaburzeniami rozwojowymi później pojawiają się pierwsze słowa, a dziecko roczne z problemami neurologicznymi może być na etapie gaworzenia. Pod koniec drugiego roku życia rozwijają się wypowiedzi dwuwyrazowe, które informują nie tylko co dzieje się z nim, ale i z otoczeniem np. „Lala papu” (lala głodna). Wypowiedzi dziecka nadal są wspomagane gestami i suprasegmentalnymi cechami mowy (modelowanie głosu, melodia, akcent, jego nasilenie, etc.). Dwulatek prawie wszystkie spółgłoski wymawia jako zmiękczone lub głoski miękkie zastępuję właściwymi twardymi. Uwielbia używać zgrubień (augumentiva). Charakterystyczną drugą cechą wypowiedzi dwulatka jest dynamika zmian używanych głosek, czyli jeden wyraz mówi na kilka sposobów np. „sysiś”, „sysys” (słyszysz), może on również np. poprzestawiać głoski w danym słowie (metateza), upraszcza grupy spółgłoskowa (np. „sz” zamienia na „s”), nie wszystkie głoski dźwięczne mówi prawidłowo zamiast [r] mówi [j]. Dwulatek nie zna przyimków i nie używa formy fleksyjnej.

Powyżej drugiego roku życia mały człowiek może posługiwać się kilkunastoma przymiotnikami i wszystkimi spójnikami. Zasób słownictwa czynnego obejmuje od pięćdziesięciu do trzystu wyrazów. U dwuletniego dziecka z opóźnionym rozwojem psychofizycznym występuje ubóstwo czynnego i biernego słownika – wymawia raptem kilka słów. Dopiero trzylatek, który prawidłowo się rozwija, potrafi składać proste zdania kilkuwyrazowe (zdarzają się również rozwinięte): twierdzące, pytające, rozkazujące. Jego rozmowa dotyczy rzeczy dziejących się tu i teraz, nie potrafi określać przeszłości i przyszłości. Trzylatek bardzo szybko przyswaja nowe wyrażenia i bardzo chętnie je używa, nawet ich nie rozumiejąc. W dalszym ciągu dziecko może zmieniać sens wyrazu, jednakże ma świadomość poprawnej wymowy i w trakcie wypowiedzi występuje autokorekta. Całkowicie rozwinięty słuch fonematyczny pozwala prawidłowo rozróżniać wyrazy, ale wymowa dziecka w dalszym ciągu nie jest perfekcyjna. Zdarzają się metatezy, neologizmy (tworzenie nowych słów), zdrobnienia i zgrubienia, zamiana głosek (np. „k” na „t”), uproszczenia grupy spółgłoskowej, wyrażenia dźwiękonaśladowcze (onomatopeje), zamiast [r] mówi [j]. U dzieci od 2 do 3 r.ż. rozwój intelektualny jest ściśle związany z rozwojem ruchowym, dlatego zaburzenia CUN mogą świadczyć o obniżonej inteligencji sensoryczno-motorycznej. Dzieci trzyletnie z zaburzeniami rozwojowymi tworzą równoważniki zdań.

Od trzeciego życia do siódmego roku życia powinna rozwijać się swoista mowa dziecięca. W wypowiedziach czterolatka zdarzają się uproszczenia spółgłoskowe zamiast [r] może mówić [l], jednak wszystkie głoski dźwięczne wymawia prawidłowo i świadomie posługuje się neologizmami (ubarwiają one jego zabawy), zna wyrażenia przyimkowe. Jego wypowiedzi wykraczają poza teraźniejszość – obejmują czas przeszły i przyszły. Rozmawiając z czterolatkiem nie musimy zastanawiać się, co „autor” miał na myśli, jego wypowiedzi są zrozumiałe. Czterolatki chętnie opowiadają swoje prawdziwe, jak i wymyślone historie. Coraz więcej pytają i są bardziej ciekawe świata. U dzieci czteroletnich z opóźnionym rozwojem mowy, słownik czynny i bierny jest na poziomie dwulatka, używa około trzystu słów, mogą występować dodatkowo agramatyzmy.

Pięciolatek w normie intelektualnej posługuje się wypowiedziami wielozdaniowymi. Rozwinęło się u niego myślenie przyczynowo-skutkowe, dzięki czemu potrafi opowiedzieć obejrzany film, czy usłyszaną historię. Chętnie odpowiada na pytania, objaśnia znaczenie słów. Potrafi również opisywać przedmioty. Jego rówieśnik z opóźnieniem mowy nie będzie używał zdań złożonych i funkcjonuje na poziomie 2,5 letniego dziecka – utrzymują się nieprawidłowe struktury gramatyczne.

Dziecko rozwijające się prawidłowo od szóstego roku życia doskonali swój warsztat leksykalny, popełnia mniej błędów gramatycznych. Nie tylko poprawi swoją wypowiedź, ale również uświadamia sobie poprawną formę fleksyjną. U małego człowieka powyższy stopień rozumienia mowy jest związany z rozwojem myślenia konkretnego. Dziecko dokonuje licznych operacji umysłowych, od klasyfikacji do względności. Rozumowanie logiczne pozwala poznawać sztukę pisania i czytania. Dziecko, w czasie odkrywania nowych środków wyrazu, uświadamia sobie, że staje się ich narratorem: opowiada, co robił w szkole, opisuje obejrzany film, przeczytaną książkę. Uwielbia również dzielić się swoimi przemyśleniami, dlatego też chętnie bierze udział w dyskusjach.

Z dziesięciolatkiem można rozmawiać na różne tematy, ale dopiero dwunastolatek w mowie przejawia indywidualność wypowiedzi. Dokonuje tego dzięki zdolnościom do myślenia abstrakcyjnego, opartego na fundamencie operacji formalnych.

Powyżej drugiego roku życia mały człowiek może posługiwać się kilkunastoma przymiotnikami i wszystkimi spójnikami. Zasób słownictwa czynnego obejmuje od pięćdziesięciu do trzystu wyrazów. U dwuletniego dziecka z opóźnionym rozwojem psychofizycznym występuje ubóstwo czynnego i biernego słownika – wymawia raptem kilka słów. Dopiero trzylatek, który prawidłowo się rozwija, potrafi składać proste zdania kilkuwyrazowe (zdarzają się również rozwinięte): twierdzące, pytające, rozkazujące. Jego rozmowa dotyczy rzeczy dziejących się tu i teraz, nie potrafi określać przeszłości i przyszłości. Trzylatek bardzo szybko przyswaja nowe wyrażenia i bardzo chętnie je używa, nawet ich nie rozumiejąc. W dalszym ciągu dziecko może zmieniać sens wyrazu, jednakże ma świadomość poprawnej wymowy i w trakcie wypowiedzi występuje autokorekta. Całkowicie rozwinięty słuch fonematyczny pozwala prawidłowo rozróżniać wyrazy, ale wymowa dziecka w dalszym ciągu nie jest perfekcyjna. Zdarzają się metatezy, neologizmy (tworzenie nowych słów), zdrobnienia i zgrubienia, zamiana głosek (np. „k” na „t”), uproszczenia grupy spółgłoskowej, wyrażenia dźwiękonaśladowcze (onomatopeje), zamiast [r] mówi [j]. U dzieci od 2 do 3 r.ż. rozwój intelektualny jest ściśle związany z rozwojem ruchowym, dlatego zaburzenia CUN mogą świadczyć o obniżonej inteligencji sensoryczno-motorycznej. Dzieci trzyletnie z zaburzeniami rozwojowymi tworzą równoważniki zdań.

Od trzeciego życia do siódmego roku życia powinna rozwijać się swoista mowa dziecięca. W wypowiedziach czterolatka zdarzają się uproszczenia spółgłoskowe zamiast [r] może mówić [l], jednak wszystkie głoski dźwięczne wymawia prawidłowo i świadomie posługuje się neologizmami (ubarwiają one jego zabawy), zna wyrażenia przyimkowe. Jego wypowiedzi wykraczają poza teraźniejszość – obejmują czas przeszły i przyszły.

Rozmawiając z czterolatkiem nie musimy zastanawiać się, co „autor” miał na myśli, jego wypowiedzi są zrozumiałe. Czterolatki chętnie opowiadają swoje prawdziwe, jak i wymyślone historie. Coraz więcej pytają i są bardziej ciekawe świata. U dzieci czteroletnich z opóźnionym rozwojem mowy, słownik czynny i bierny jest na poziomie dwulatka, używa około trzystu słów, mogą występować dodatkowo agramatyzmy.

Pięciolatek w normie intelektualnej posługuje się wypowiedziami wielozdaniowymi. Rozwinęło się u niego myślenie przyczynowo-skutkowe, dzięki czemu potrafi opowiedzieć obejrzany film, czy usłyszaną historię. Chętnie odpowiada na pytania, objaśnia znaczenie słów. Potrafi również opisywać przedmioty. Jego rówieśnik z opóźnieniem mowy nie będzie używał zdań złożonych i funkcjonuje na poziomie 2,5 letniego dziecka – utrzymują się nieprawidłowe struktury gramatyczne.

Dziecko rozwijające się prawidłowo od szóstego roku życia doskonali swój warsztat leksykalny, popełnia mniej błędów gramatycznych. Nie tylko poprawi swoją wypowiedź, ale również uświadamia sobie poprawną formę fleksyjną. U małego człowieka powyższy stopień rozumienia mowy jest związany z rozwojem myślenia konkretnego. Dziecko dokonuje licznych operacji umysłowych, od klasyfikacji do względności. Rozumowanie logiczne pozwala poznawać sztukę pisania i czytania. Dziecko, w czasie odkrywania nowych środków wyrazu, uświadamia sobie, że staje się ich narratorem: opowiada, co robił w szkole, opisuje obejrzany film, przeczytaną książkę. Uwielbia również dzielić się swoimi przemyśleniami, dlatego też chętnie bierze udział w dyskusjach.

Z dziesięciolatkiem można rozmawiać na różne tematy, ale dopiero dwunastolatek w mowie przejawia indywidualność wypowiedzi. Dokonuje tego dzięki zdolnościom do myślenia abstrakcyjnego, opartego na fundamencie operacji formalnych.

U dzieci z opóźnionym rozwojem mowy, sześciolatek posługuje się słownictwem trzy latka. Potrafi wymówić 100-1500 słów i wśród wypowiedzi pojawiają się zdania złożone, ale z niewłaściwą formą gramatyczną. Natomiast rok później to dziecko będzie posługiwać się mową na poziomie 3,5-latka – w mowie mogą pojawić się kontaminacje (powstaje nowe słowo z połączenia dwóch innych), zastępowanie całego słowa jedną sylabą. Występują nieprawidłowości na poziomie fonetyczno-fonologicznym, ale również w aspekcie morfologiczno-syntaktycznym: nieprawidłowe deklinacje i koniugacje (morfologia), oraz semantyczno-leksykalnym – ograniczone słownictwo bierne i czynne, niemożność rozumienia słów. Jest to związane z rozwojem procesów poznawczych – dzieci mają problemy z pisaniem i czytaniem oraz z mową (wady wymowy) [red. A. Obrębowski, Wprowadzenie do neurologopedii, Termedia Wydawnictwa Medyczne, Poznań 2012, str.166-167].

Najczęstszą przyczyną opóźnienia rozwoju mowy jest upośledzenie umysłowe. Przy czym podobne symptomy mogą przejawiać dzieci z normą intelektualną, ale z uszkodzonym słuchem, ze specyficznymi zaburzeniami rozwoju oraz z chorobami neurologicznymi, i zaburzeniami dziecięcymi (np. autyzmem) [wg red. T. Gałkowskiego i G. Jastrzębowskiej, Logopedia, pytania i odpowiedzi, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 1999, str.323].

U dzieci ze względu na stopień upośledzenia umysłowego wyróżniamy cztery typy: lekki, umiarkowany, znaczny i głęboki. Wiek dziecka ma fundamentalne znaczenie dla jego rozwoju intelektualnego. Poziom inteligencji bada m.in. Skala Inteligencji D. Wechslera, który wyznacza poziom IQ (iloraz inteligencji, ang. intelligence quotient). Dzieci z niepełnosprawnością intelektualną mają problem z komunikacją werbalną oraz z rozumieniem otoczenia: „im większy jest deficyt intelektualny, tym większe upośledzenie myślenia abstrakcyjnego i opóźnienie rozwoju mowy’ [red. T. Gałkowski, G. Jastrzębska, Logopedia, Opole 1999, s.3775].

U dzieci ze względu na stopień upośledzenia umysłowego wyróżniamy cztery typy: lekki, umiarkowany, znaczny i głęboki. Wiek dziecka ma fundamentalne znaczenie dla jego rozwoju intelektualnego. Poziom inteligencji bada m.in. Skala Inteligencji D. Wechslera, który wyznacza poziom IQ (iloraz inteligencji, ang. intelligence quotient). Dzieci z niepełnosprawnością intelektualną mają problem z komunikacją werbalną oraz z rozumieniem otoczenia: „im większy jest deficyt intelektualny, tym większe upośledzenie myślenia abstrakcyjnego i opóźnienie rozwoju mowy’ [red. T. Gałkowski, G. Jastrzębska, Logopedia, Opole 1999, s.3775].

Wśród dzieci z lekkim stopniem upośledzenia (skala inteligencji wynosi 69-50 IQ), mowa jest uboga w słownictwo w zakresie czynnym i biernym – występują wady wymowy (np. seplenienie międzyzębowe), rozwój mowy jest spowolniony. Dziecko nie rozumie pojęć abstrakcyjnych, a tym samym ma problemy z myśleniem przyczynowo-skutkowym. Występują problemy w nauce: z zapamiętywaniem nowych wiadomości, dominuje pamięć mechaniczna (dziecko zapamiętuje wiadomości bez zrozumienia, dlatego nie są one utrwalane), nie potrafi w pełni wykorzystać zdobywanych informacji. Wiek umysłowy dziecka z lekkim upośledzeniem zatrzymuje się na poziomie 9-12. r.ż., a dzieci w wieku przedszkolnym potrafią operować słownictwem czynnym na poziomie, który pozwala bez większych trudności porozumieć się z otoczeniem.

Niepełnosprawność intelektualna w stopniu umiarkowanym (mieści się w przedziale 49-35 IQ) charakteryzuje dzieci, które mają znacznie opóźniony rozwój mowy: może być mało rozumiana (bełkotliwa), z wieloma agramatyzmami. Dziecko posługuje się ubogim słownictwem zarówno czynnym jak i biernym. Nie potrafi przyswoić pojęć abstrakcyjnych. Ogranicza się do prostych słów. Ma większe problemy z nauką i z koncentracją uwagi, a przede wszystkim z zapamiętywaniem wiadomości. Rozwój umysłowy dziecka osiąga swoje możliwości rozwojowe na poziomie 6-9 r.ż., czyli opanowuje podstawy pisania i czytania, liczenia oraz najprostszych czynności samoobsługowych. Upośledzeniu umysłowemu w stopniu umiarkowanym i znacznym towarzyszy choroba np. Trisomii 13.

Niepełnosprawność intelektualna w stopniu znacznym (34-20 IQ) dotyczy przeważnie dzieci z wadami fizycznymi i z chorobami neurologicznymi. Występują trudności w poruszaniu się – zaburzona motoryka duża i mała. W dużym stopniu ograniczona jest sprawność aparatu artykulacyjnego. Mowa nie rozwinęła się wystarczająco, co powoduje jej brak lub wystąpił minimalny rozwój (pojedyncze głoski, sylaby, proste słowa), co znacznie utrudnia proces komunikowania werbalnego z otoczeniem. Umiejętności poznawcze są silnie zaburzone (pamięć, koncentracja uwagi). Mogą zazwyczaj opanować tylko najprostsze operacje matematyczne i rozróżniać wzrokowo proste wyrazy. Są w stanie wykonywać nieskomplikowane czynności i najczęściej przy pomocy drugiej osoby. Rozwój umysłowy zatrzymuje się na poziomie dziecka w wieku przedszkolnym (około 6 r.ż.).

Głęboka niepełnosprawność intelektualna dotyczy dzieci, które mają mniejszy wynik w skali Wechslera niż 20. Wiek umysłowy dzieci zatrzymuje się na poziomie 2. roku życia. Nie potrafią w optymalny sposób werbalny kontaktować się z otoczeniem (minimalna zdolność komunikowania się – praktycznie mowa niewykształcona, może formułować dwa lub trzy wyrazy), mają problem z poruszaniem się, nie kontrolują odruchów fizjologicznych.

Zaburzenia mowy występują u dzieci nie tylko z niepełnosprawnością intelektualną, ale u tych, u których doszło do uszkodzenia mózgu. Do nich zaliczamy afazję – zaburzenie mowy pochodzenia korowego, które powstaje w wyniku uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego, przy czym „nie występują ograniczenia intelektualne ani nieprawidłowości w procesie socjalizacji językowej i do pewnego etapu życia rozwój językowy przebiegał zgodnie z normą. Wystąpienie zaburzeń mowy jest wynikiem schorzenia neurologicznego, które doprowadza do regresu nabytych dotąd sprawności językowych” [red. S. Grabias, J. Panasiuk, T. Woźniak, logopedia, UMCS, Lublin 2015, str. 310]. Mały człowiek może mieć problem z dalszym rozwojem mowy. U dzieci występuje afazja nabyta i wrodzona. Przy afazji nabytej występują zaburzenia rozumienia mowy lub ekspresji (nadawania), albo zaburzone są oba aspekty mowy, kiedy mózg rozwijał się prawidłowo, dopóki nie wystąpił czynnik uszkadzający CUN. Może wystąpić między 2 a 6/7 r.ż., kiedy trwał rozwój mowy, a uszkodzenie CUN zatrzymał ten proces. Afazja wrodzona (rozwojowa) może pojawić się w okresie okołoporodowym, lub w pierwszych miesiącach życia, kiedy jeszcze struktury językowe nie rozwinęły się, lub rozwijają się nieprawidłowo, „zaburzenia mają charakter pierwotny” [red. K. Kaczorowska-Bray, S. Milewski, Wczesna interwencja logopedyczna, Harmonia Universalis, Gdańsk 2021, str. 251].

Według A. Herzyk, klasyfikacja afazji zależy od gałęzi nauki, która ją bada – m.in. teoria neuropsychologiczna klasyfikację opiera na teorii dynamicznych funkcji psychologicznych mózgu i języka, a neurolingwistyczna wyróżnia ich kilka, w zależności od organizacji systemu językowego [red. Z. Tarkowski, Zaburzenia mowy…, str. 281]. W mózgu dochodzi do zmian organicznych, które prowadzą do dezintegracji, czyli utraty sprawności językowych, a z drugiej strony mózg rekompensuje straty i w procesie reintegracji (neurokompensacji) przywraca zaburzone funkcje. Neurologopedia rozróżnia trzy rodzaje afazji u dzieci: ekspresyjną, percepcyjną i mieszaną. Afazja ekspresyjna (motoryczna) charakteryzuje się zaburzeniami mówienia, nazywania i powtarzania – jest problem z mową na poziomie suprasegmentalnym (akcent, melodia głosu, tempo mówienia). Dziecko może nie mówić do 2 lat, a w 4 r.ż. używać tylko dwóch słów. Dziecko mówi niezrozumiale, ma problemy z zapamiętywaniem i identyfikowaniem oraz realizacją danej głoski w słowie, z całym słowem, zdaniami. Nie potrafi odpowiednio ułożyć języka czy ust, aby zrealizować według wzoru ruchowego daną głoskę. Zaburzenia występują pomimo dobrze funkcjonującego słuchu fizycznego i prawidłowej budowy aparatu artykulacyjnego. Dzieci rozumieją mowę, polecenia i są świadome swojego zaburzenia umiejętności językowych W obrębie wypowiedzi małego człowieka występują epentezy (odkształcenia jakościowe), elizje, agramatyzmy. Dziecko ma problemy z zachowaniem odpowiedniej składni, myli znaczenia słów. Gdy nie potrafi nazwać znanej mu zabawki, będzie wykorzystywał opis funkcjonalny lub posłuży się innym słowem. Często dzieci stosują upraszczanie słów i dlatego nazywają jednym słowem wyrazy należące do jednej grupy np. na babę, tatę, misia, powie „lala”. Nie potrafią zrozumieć dłuższych wypowiedzi, mowa może być skandowana, posługuje się uproszczonym infantylnym językiem, przeważają partykuły, zaimki i rzeczowniki. Współistnieje zaburzona koordynacja ruchowa i orientacja wzrokowo-przestrzenna. W skrajnej sytuacji dziecko może wycofać się z dźwiękowej realizacji mowy, tym samym przejść na poziom niewerbalny, będzie pokazywać, czego chce lub wskazywać na dany przedmiot. [red. K. Kaczorowska-Bray, S. Milewski, Wczesna …, str.251-252].

Dzieci z afazją percepcyjną mają problem z rozumieniem wypowiedzi i z wykonywaniem poleceń do 3 r.ż., podobnie jak w afazji motorycznej, słuch fizyczny może funkcjonować prawidłowo, ale mogą występować problemy ze słuchem na poziomie fonematycznym oraz źle funkcjonującą pamięcią słuchową. Anatomia budowy aparatu artykulacyjnego nie odbiega od normy. Mały człowiek nie rozpoznaje dźwięków języka, myli głoski (potrafi zastępować je innymi), a tym samym zniekształca usłyszane słowo. Do mówionych wypowiedzi wtrąca dodatkowe głoski lub je upraszcza. Dziecko dużo mówi, ale wypowiedzi są nielogiczne, nie potrafi odpowiedzieć na pytania (występuje mechaniczne powtarzanie słów). Pomimo zachowania możliwość mówienia, to wypowiedź małego człowieka jest niekontrolowana i nie występuje autokorekta. Problemy z rozumieniem mowy współistnieją razem z niemożnością identyfikowania codziennych przedmiotów (do 18 m.ż.), jak również występują onomatopeje, neologizmy, problemy z koncentracją uwagi, pamięcią. Dziecko ma zaburzoną orientację w obrębie własnego ciała, jak i w przestrzeni, a tym samym ma problemy w nauce – trudno jest opanować umiejętność czytania, pisania i liczenia.

W przypadku trwałych trudności w opanowaniu kompetencji językowych może dojść do zatrzymania procesu rozwoju myślenia pojęciowego, co skutkuje wtórnym upośledzeniem umysłowym. Można zaobserwować zaburzenia zachowania, które objawiają się wycofaniem w relacjach rówieśniczych.

 Dzieci z afazją percepcyjno-ekspresyjną (mieszaną) mogą mieć trudności z rozumieniem skomplikowanych poleceń i dłuższych wypowiedzi. Występuje zaburzenie w mowie spontanicznej i w procesie rozumienia własnej mowy – występują agramatyzmy, przekręcanie słów poprzez dodanie dodatkowych głosek, zaburzenia artykulacyjne i składniowe. Dziecko ma problem z przyswajaniem języka, dlatego możemy zauważyć u niego łączenie dwóch słów w jedno (kontaminacje), przestawianie głosek w wyrazie, opuszczanie głosek lub słów. U dzieci może przeważać jedna ze stron afazji, zależy od indywidualnego przypadku [red. K. Kaczorowska-Bray, S. Milewski, Wczesna …, str. 252].

 Dyzartria – zaburzenie mowy pochodzenia podkorowego, czyli „zaburzenia oddechowo-fonacyjno-artykulacyjno-prozodyczne spowodowane uszkodzeniem ośrodków i dróg unerwiających aparat mówienia” [red. T. Tarkowski, Patologia mowy, Harmonia Universalis, Gdańsk 2017, str. 81], jej skrajną postać ma anartria (mowa niezrozumiała) – występuje głównie u dzieci, które chorują na dziecięce porażenie mózgowe. Może współistnieć z upośledzeniem umysłowym, jak i z opóźnionym rozwojem mowy oraz z zaburzeniem zachowania. U dzieci występuje dyzartria wrodzona – ze względu na miejsce występowania, rozróżnia się: spastyczną, dyskinetyczną (atetyczno-pląsawicza), ataktyczną.

Dyzartria spastyczna powstaje, kiedy uszkodzony jest układ piramidowy z okolicami ruchowymi kory mózgowej (Rys. 1, pole 4). Zakłócony jest tor oddychania, co powoduje, że tempo mowy jest zwolnione, następuje dzielenie słów na sylaby, zakłócona jest prozodia mowy, słowa są mylone, występuje nieprawidłowa artykulacja. Widoczna jest patologia w aparacie artykulacyjnym: nieodpowiednie ułożenie języka, np. grotowaty język, grymas warg i wyszczerz zębów. Dzieci nie są stabilne emocjonalnie i trudno jest odczytać ich potrzeby z powodu ubogiej mimiki twarzy i jej asymetrii [wg M. Michalik, Mózgowe Porażenie Dziecięce, Harmonia Universalis, Gdańsk 2019, str. 96].

Rysunek 1 Pola mózgowia Brodmanna i funkcje językowe1

Mały człowiek z dyzartrią dyskinetyczną (pozapiramidową) m.in. ma uszkodzoną strukturę zwojów podstawy (Rys. 2, gałkę bladą, jądro ogoniaste i Rys. 3A – ciało modzelowate). Dziecku trudno uczyć się nowych ruchów, nie ma prawidłowej postury, a ruchom towarzyszą liczne tiki, zrywy i drżenia (atetoza).

 Rysunek 2 A – ciało prążkowane i jądra podstawne kresomózgowia, B – przekrój poprzeczny mózgowia z jądrami czerwiennymi1

Współruchy współistnieją z powolną mową i z przeciąganiem dźwięków, zanikaniem głosu oraz zaburzeniami prozodycznymi mowy [wg M. Michalik, Mózgowe… str. 97-98].

Rysunek 3A – mózgowie z komorą trzecią, B- opuszka rdzenia (rdzeń przedłużony) oraz most tzw. Varola z górną częścią pnia mózgu i z komorą IV 2

U dzieci z ataktyczną dyzartrią stwierdza się uszkodzenie móżdżku wraz z opuszką rdzeniową (Rys. 2 A i B), a tym samym słabe napięcie mięśniowe, zwiotczenie mięśni. Dziecko ma nieskoordynowane ruchy (chaotyczne), drżenie rąk i nóg. Zaburzona jest artykulacja, spowodowana przez zmniejszone napięcie mięśniowe i w związku z tym nieskoordynowana praca aparatu mowy i układu oddychania. Dziecko mówi powoli, szybko się męczy podczas mówienia oraz potrzebuje dłuższych pauz. Słyszalne są zmiany w barwie głosu (np. chrypka, nosowanie) i w jego natężeniu – na początku słowa są wypowiadane głośno, a potem są ściszane. Występuje również drżenie głosu, nadmierne akcentowanie z intonacją. Mały człowiek ma również problemy z procesami poznawczymi (np. z zapamiętywaniem nowych wyrazów, z nazywaniem przedmiotów, pojęciami abstrakcyjnymi), występują liczne błędy językowe (np. agramatyzmy, elizje, metatezy), zmieniona składnia. [wg M. Michalik, Mózgowe…, str.97-99]. Odmiana głębszego zaburzenia dyzartrii to anartria jest wówczas, gdy występują nasilone zaburzenia i mowa staje się bardziej niezrozumiała [wg M. Michalik, Mózgowe…, str.102].

W wyniku uszkodzenia CUN u dzieci może dojść do jąkania. Zaburzenie mowy może być związane z afazją lub dyzartrią oraz upośledzeniem umysłowym.

Wyróżnia się dwa rodzaje jąkania:

• jąkanie organiczne – jest stałe i powstaje przez uszkodzenia niektórych okolic mózgu (kory mózgowej i ośrodków podkorowych);
• jąkanie czynnościowe – jest ono niestałe – powstaje w wyniku zaburzeń wegetatywnych.

Zaburzenia pracy aparatu oddechowego polegają na tym, że w czasie wdechu i wydechu w przeponie pojawiają się dodatkowe skurcze mięśni. Dlatego też oddech jest krótki i nierytmiczny, przerywany. Czasami dziecko mówi na wdechu, w tym przypadku strumień powietrza jest zatrzymywany. Nieprawidłowe funkcjonowanie aparatu fonacyjnego charakteryzuje się tym, że skurcze mięśni fonacyjnych nie pozwalają na rozkurczenie się więzadeł głosowych. Występują trzy rodzaje zaburzeń fonacyjnych [wg G. Demel, Minimum logopedyczne nauczyciela przedszkola, WSiP, Warszawa 1996, str. 36]:

• zaciśnięcie się więzadeł głosowych w ten sposób, że jedno zachodzi na drugie – głos wydobywa się z trudem, przy dużym oporze;
  • brak zwarcia więzadeł głosowych – dziecko mówi szeptem lub robi długie przerwy w mówieniu;
  • zbyt duże napięcie mięśni aparatu artykulacyjnego uniemożliwia właściwe ruchy tych mięśni.

Skurcze toniczne (napięcia) powstają przy głoskach zwartych i zwarto-wybuchowych np.: p-p-pan, m-m-ma, k-k-koń. Inaczej jest przy skurczach klonicznych – dziecko kilkakrotnie powtarza sylaby np.: ko-ko-kora. Może być tak, że objaw kloniczny przechodzi w objaw toniczny lub występuje rodzaj mieszany toniczno-kloniczny [wg Z. Tarkowski, Jąkanie, PWN, Warszawa 2002, str. 13].

---

1 wg red. J. Moryś, Neuroanatomia kliniczna, Edra Urban & Partner, Wrocław 2020, str. 222

1 wg https://www.incr.fr/pourquoi-comportement-et-noyaux-gris-centraux/ (dostępne 22.06.2022)

2wg (red.) W. Baturo, Atlas anatomiczny człowieka, Dragon, Bielsko-Biała 2021, str.61,64

Autor: Maria Kieś #nerologopedaonline